Μνήμη Immanuel Wallerstein (1930-2019)

Πέθανε στις 31 Αυγούστου 2019 o Αμερικάνος κοινωνιολόγος, οικονομικός ιστορικός και ιδρυτής της θεωρίας του Παγκόσμιου Συστήματος (World System theory) Ι.Wallerstein. Ο Wallerstein γεννήθηκε στις 28 Σεπτεμβρίου 1930 στη Νέα Υόρκη. Σπούδασε κοινωνιολογία στο Πανεπιστήμιο Columbia της Νέας Υόρκης, απ’ όπου και έλαβε το διδακτορικό του δίπλωμα (1959). Στο ίδιο πανεπιστήμιο δίδαξε έως το 1971, ενώ από το 1976 έως το 1999 διετέλεσε επίτιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Binghamton και, παράλληλα, διευθυντής του «Fernand Braudel», του διάσημου ερευνητικού κέντρου «για τη Μελέτη των Οικονομιών, των Ιστορικών Συστημάτων και των Πολιτισμών». Από το 2000 ήταν επίτιμος καθηγητής στο Τμήμα Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Yale. Στις αρχές της δεκαετίας του 1960, ο Wallerstein, εστίασε την έρευνά του στα αφρικανικά κράτη, πριν και μετά την εποχή της αποικιοκρατίας, γράφοντας δεκάδες αξιόλογα και εξαιρετικά βιβλία και εκατοντάδες επιρροές και περίπλοκα σχόλια. Ήταν ένας μελετητής πεδίου, ο οποίος ταξίδεψε ακούραστα σε όλο τον κόσμο για έρευνα και διδασκαλία.

immanuel-wallerstein

Στην ακαδημαϊκή κοινότητα υπηρέτησε σε πολυάριθμους ρόλους σε πρωτοβουλίες τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, συμπεριλαμβανομένης της εκλογής του ως Προέδρου της Διεθνούς Κοινωνιολογικής Εταιρείας (1994-8). Λόγω της πολυδιάστατης συμβολής του, ο καθηγητής Wallerstein έχει κερδίσει πολλά τιμητικά πτυχία, βραβεία και υποτροφίες από ιδρύματα σε όλο τον κόσμο.

Στα μέσα της δεκαετίας του 1950 πραγματοποίησε τη διατριβή του για το Μακαρθισμό ως φαινόμενο της πολιτικής κουλτούρας των ΗΠΑ. Στη συνέχεια αποφάσισε να εκτρέψει την προσοχή του μακριά από τις Η.Π.Α. και να κάνει την Αφρική τον τόπο των ερευνητικών του ανησυχιών – που θα γινόταν το πρώτο στάδιο του δια βίου επιστημονικού και πολιτικού ταξιδιού του. Στη διδακτορική διατριβή του συνέκρινε την Χρυσή Ακτή (Γκάνα) και την Ακτή Ελεφαντοστού ως προς τον ρόλο που έπαιξαν οι εθελοντικές ενώσεις στην άνοδο των εθνικιστικών κινημάτων. Στη συνέχεια, στην πραγματικότητα έγινε μελετητής της Αφρικής, αναλύοντας τις πολιτικές εξελίξεις και τα κοινωνικά ζητήματα κατά τη διάρκεια των διαδικασιών αποχρωματισμού.

Σύντομα, έκρινε ανεπαρκή την εξέταση ενός ή λίγων κρατών σε μία δεδομένη χρονική στιγμή και, έτσι, έστρεψε τη μεθοδολογική του προσέγγιση στη μακρά διάρκεια και στην ευρύτητα του συνόλου. Το 1974 εξέδωσε τον πρώτο τόμο του έργου του «To Σύγχρονο Παγκόσμιο Σύστημα («The Modern World System»)», το οποίο και θα τον καταστήσει κύριο ανανεωτή της νεομαρξιστικής σκέψης.

Υπό το φως αυτών των σκέψεων, στη δεκαετία του 1970 ο Wallerstein ξεκίνησε τη δεύτερη φάση του διανοητικού ταξιδιού του και μετατόπισε τη θέση του έργου του σε μια προοπτική που ονομάζεται «Ανάλυση Παγκόσμιων Συστημάτων», βασισμένη σε δύο επιστημολογικούς και μεθοδολογικούς ακρογωνιαίους λίθους.

Ο πρώτος είναι ότι ο προσδιορισμός της «μονάδας ανάλυσης» είναι κρίσιμος. Η σύγχρονη κοινωνική επιστήμη υπολόγισε ότι τα σύνορα του κράτους αποτελούν τα όρια των «κοινωνιών». Ο Wallerstein ισχυρίστηκε ότι αυτή ήταν μια πολύ παραπλανητική υπόθεση που αγνόησε τις εξαρτήσεις και τις αλληλεξαρτήσεις στον κόσμο. Αντ’ αυτού, υποστήριξε, ότι η μόνη εύλογη μονάδα ανάλυσης είναι ένα σύστημα «παγκόσμιου συστήματος», ολόκληρου του διαπολιτισμικού συστήματος και όχι μίας ενιαίας εθνικής κοινωνίας.

Ο δεύτερος προσδιορισμός είναι ότι όλες οι αναλύσεις πρέπει να είναι ταυτόχρονα ιστορικές και συστημικές, αν επιδιώκουν να αντιμετωπίσουν σοβαρά την εξήγηση της πραγματικότητας και των κοινωνικών αλλαγών.

Το «Σύγχρονο Παγκόσμιο Σύστημα» του Wallerstein, άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την ιστορία, τον καπιταλισμό, την αποικιοκρατία, τον φιλελευθερισμό, τις κοινωνικές επιστήμες, αλλά και τους σημερινούς ταραχώδεις καιρούς. Αποκορύφωσε το magnus opus του (1974, 1980, 1989 και 2011) και μία συλλογή τριών τόμων (The Capitalist World-Economy-1979, Η Πολιτική της Παγκόσμιας Οικονομίας 1984, Γεωπολιτική και Γεωπολιτική- 1991), όπου ο Wallerstein δημιούργησε ένα μοναδικό σύνολο πρωτότυπων γνώσεων που συνδέουν τα έθνη, τις πολιτικές οικονομίες, τις ιδεολογίες, τις αγορές, τα μαθήματα, τις επιχειρήσεις, τα νοικοκυριά, το εργατικό δυναμικό και τις ομάδες ταυτότητας.

Πιο συγκεκριμένα τα ίχνη της ανάλυσης κοσμοσυστημάτων αναδύονται κατά τη δεκαετία του 1970. Οι ρίζες τους μπορούν να βρεθούν στην κοινωνιολογία, όμως έχουν εξελιχθεί σε ένα ιδιαίτερα διεπιστημονικό πεδίο. Η ανάλυση κοσμοσυστημάτων αποσκοπούσε στην αντικατάσταση της σύγχρονης κοινωνικής θεωρίας στην οποία ο Wallerstein ασκεί κριτική για τρεις λόγους:

  • εστιάζει στο έθνος-κράτος ως τη μόνη μονάδα ανάλυσης
  • αποδέχεται ότι υπάρχει μόνο μια ενιαία εξελικτική διαδρομή για όλες τις χώρες
  • αδιαφορεί για τις διακρατικές δομές που περιορίζουν την τοπική και εθνική ανάπτυξη.

Η ανάλυση κοσμοσυστημάτων είχε δεχθεί σημαντική επιρροή από την θεωρία της εξάρτησης. Ο Wallerstein θεωρεί την ανάπτυξη της καπιταλιστικής κοσμοοικονομίας ως επιζήμια για ένα μεγάλο ποσοστό του παγκόσμιου πληθυσμού και τη δεκαετία του 1970 ως την «εποχή της μετάβασης» η οποία θα δώσει τη θέση της σε ένα μελλοντικό κοσμοσύστημα (ή σε κοσμοσυστήματα), των οποίων η διαμόρφωση δεν μπορεί να προσδιοριστεί εκ των προτέρων.

Ο Wallerstein σημειώνει ότι η ανάλυση κοσμοσυστημάτων επιζητεί μια διεπιστημονική ιστορική κοινωνική επιστήμη και υποστηρίζει ότι οι σύγχρονες επιστήμες, προϊόντα του 19ου αιώνα, είναι βαθιά προβληματικές, διότι δεν αποτελούν ξεχωριστές λογικές, όπως είναι πρόδηλο, για παράδειγμα, στην de facto επικάλυψη της ανάλυσης ανάμεσα στους μελετητές των ακαδημαϊκών κλάδων. Ο Wallerstein προσφέρει πληθώρα ορισμών για ένα κοσμοσύστημα, που το καθορίζει το 1974 εν συντομία ως:

ένα σύνολο μηχανισμών, οι οποίοι αναδιανέμουν την πλεονασματική αξία από την περιφέρεια στον πυρήνα. Στην ορολογία του, ο πυρήνας είναι το αναπτυγμένο βιομηχανικό μέρος του κόσμου, και η περιφέρεια είναι το «υπανάπτυκτο», συνήθως εξαγωγέας πρώτων υλών, φτωχό μέρος του κόσμου: η αγορά αποτελεί το μέσο με το οποίο ο πυρήνας εκμεταλλεύεται την περιφέρεια.

Πιο συγκεκριμένα ορίζει τέσσερα χρονικά χαρακτηριστικά του κοσμοσυστήματος:

Οι κυκλικοί ρυθμοί (cyclical rhythms) αντιπροσωπεύουν τις βραχυπρόθεσμες διακυμάνσεις της οικονομίας, και οι διαχρονικές τάσεις (secular trands) αποτελούν βαθύτερες μακροπρόθεσμες τάσεις, όπως η γενική οικονομική ανάπτυξη ή ύφεση. Ο όρος αντίφαση σημαίνει μια γενικευμένη αντιπαράθεση εντός του συστήματος, συνήθως σχετικά με κάποιου βραχυπρόθεσμου έναντι κάποιου μακροπρόθεσμου αποτελέσματος. Για παράδειγμα, το πρόβλημα της υποκατανάλωσης, όπου η μείωση των μισθών βραχυπρόθεσμα αυξάνει το κέρδος για τους καπιταλιστές, μακροπρόθεσμα όμως, η μείωση των μισθών μπορεί να έχει εξαιρετικά επιβλαβείς συνέπειες από τη μείωση της ζήτησης για το προϊόν. Το τελευταίο χρονικό χαρακτηριστικό είναι η κρίση: μια κρίση προκύπτει εάν μια σειρά περιστάσεων φέρνει το τέλος του συστήματος.

Σύμφωνα με τον Wallerstein, υπάρχουν τρία είδη ιστορικών συστημάτων καθ’ όλη την διάρκεια της ανθρώπινης ιστορίας:

  1. τα «μικροσυστήματα» ή αυτό που οι ανθρωπολόγοι ονομάζουν ζώνες, φυλές, και μικρές ιεραρχικά δομημένες κοινότητες,
  2. και οι δύο τύποι κοσμοσυστημάτων, εκείνου που είναι πολιτικά ενοποιημένο
  3. ενώ το άλλο όχι (ενιαίο κράτος, κοσμοκρατορίες και πολύ-πολιτειακές οικονομίες του κόσμου).

Τα κοσμοσυστήματα είναι μεγαλύτερα, και είναι εθνικά ποικιλόμορφα. Η νεωτερικότητα είναι μοναδική στο ότι είναι η πρώτη και μοναδική πλήρως καπιταλιστική κοσμοοικονομία που προέκυψε γύρω στο 1450 με 1550 και που γεωγραφικά επεκτάθηκε σε ολόκληρο τον πλανήτη, από το 1900 περίπου. Μην όντας πολιτικά ενοποιημένες, πολλές πολιτικές μονάδες περιλαμβάνονται στο πλαίσιο του κοσμοσυστήματος με «χαλαρές» διασυνδέσεις σε ένα διακρατικό σύστημα. Ο αποτελεσματικός καταμερισμός της εργασίας, είναι το ενοποιητικό στοιχείο των διαφόρων μονάδων, και είναι, επίσης, μια λειτουργία του καπιταλισμού, ενός συστήματος που βασίζεται στον ανταγωνισμό μεταξύ των ελεύθερων παραγωγών που χρησιμοποιούν ελεύθερη εργασία σε συνδυασμό με ελεύθερα προϊόντα, εννοώντας ως «ελεύθερη» την δυνατότητά τους να διατίθενται στην αγορά για πώληση και αγορά.

Πιο συγκεκριμένα, μπορεί να περιγραφεί ως η αέναη συσσώρευση κεφαλαίου: με άλλα λόγια, η συσσώρευση του κεφαλαίου με στόχο την συσσώρευση ακόμα περισσότερου κεφαλαίου. Ο καπιταλισμός έχει μια αμοιβαία σχέση εξάρτησης με την κοσμοοικονομία, δεδομένου ότι παρέχει τον αποτελεσματικό καταμερισμό της εργασίας, το ενοποιητικό στοιχείο δηλαδή της κοσμοοικονομίας, μέσα από τη διαδικασία της συσσώρευσης πλούτου. Ομοίως, ο καπιταλισμός εξαρτάται από την κοσμοοικονομία, δεδομένου ότι η τελευταία παρέχει μια μεγάλη αγορά και μια πολλαπλότητα μελών, επιτρέποντας στους καπιταλιστές να επιλέξουν να εργαστούν με μέλη που προωθούν τα συμφέροντά τους.

Η ανάλυση κοσμοσυστημάτων υποστηρίζει ότι ο καπιταλισμός, ως ιστορικό σύστημα, είχε πάντα ενσωματωμένη μια ποικιλία μορφών εργασίας μέσα σε έναν λειτουργικό καταμερισμό της εργασίας. Η κοσμοοικονομία εκδηλώνει έναν τριμερή καταμερισμό της εργασίας, με τις ζώνες του πυρήνα, της ημιπεριφέρειας και της περιφέρειας. Στις ζώνες του πυρήνα, οι επιχειρήσεις, με την υποστήριξη των κρατών στα οποία λειτουργούν, μονοπωλούν τις πιο κερδοφόρες δραστηριότητες του καταμερισμού της εργασίας.

Σύμφωνα με τον Wallerstein, οι μοναδικές ιδιότητες του νεωτερικού κοσμοσυστήματος περιλαμβάνουν την καπιταλιστική και την πραγματικά παγκόσμια φύση, και το γεγονός ότι πρόκειται για μια κοσμοοικονομία που δεν έχει γίνει πολιτικά ενοποιημένη σε μια κοσμοκρατορία.

Ο ίδιος επισήμανε: η ανάλυση των παγκόσμιων συστημάτων δεν είναι μια θεωρία, αλλά μια διαμαρτυρία ενάντια σε παραμελημένα ζητήματα και παραπλανητικές επιστημολογίες.

Η θεωρητική προσέγγιση της Ανάλυσης Κοσμοσυστημάτων, αποτελεί πρόγονο των θεωριών της παγκοσμιοποίησης. Έστρεψε  την ανάλυση σε διεθνή κλίμακα και όχι σε διακρατική, στην ανύψωσή των αλληλεξαρτήσεων και ταυτόχρονα αμφισβήτησε την Μαρξιστική θεωρία του Ιμπεριαλισμού (που δίνει έμφαση στην εθνική οικονομία). Όλη αυτή η ανάλυση εντάχθηκε μέσα στο αναλυτικό πλαίσιο της Θεωρίας της Εξάρτησης. Παρά την ύπαρξη σημαντικής κριτικής της προσέγγισης του Wallerstein, η τελευταία αποτέλεσε μία πολύτιμη θεωρητική συνεισφορά.

Πέρα από – αλλά όχι ασύνδετα με την – επιστημονική συνεισφορά του, ο Immanuel Wallerstein υπήρξε ένας διανοούμενος της Αριστεράς με ενεργό ρόλο στις πολιτικό-οικονομικές διεργασίες. Η οπτική της πάλης των τάξεων και ο αγώνας για μία κοινωνία απελευθερωμένη από την εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο αποτέλεσαν πάντα τις βασικές θεμελιακές ορίζουσες του έργου του. Είναι χαρακτηριστικό το τελευταίο σχόλιο του που έγραψε εσκεμμένα την 1η Ιουλίου με τίτλο «Αυτό είναι το τέλος. αυτή είναι η αρχή «. Σε αυτό καταθέτει τον τελικό προβληματισμό ενός διανοούμενου που έθεσε εξ’ ολοκλήρου τον εαυτό του στους κοινωνικούς αγώνες της εποχής του:

(…) Ο κόσμος μπορεί να ακολουθήσει και άλλους παράδρομους. Ή μπορεί και όχι. Έχω δείξει στο παρελθόν ότι σκέφτηκα πως ο κρίσιμος αγώνας ήταν ένας ταξικός αγώνας, χρησιμοποιώντας την τάξη με μια πολύ ευρεία έννοια. Αυτό που μπορούν να κάνουν όσοι ζουν στο μέλλον είναι να αγωνιστούν με τον εαυτό τους, ώστε αυτή η αλλαγή να είναι πραγματική. Εξακολουθώ να το σκέφτομαι αυτό και γι ‘αυτό νομίζω ότι υπάρχει μια πιθανότητα 50-50 για να φτάσουμε στη μετασχηματιστική αλλαγή, αλλά μόνο 50-50 (…)

Η τεράστια ευρυμάθεια του Immanuel Wallerstein, το πλάτος του οράματος και το βάθος της διορατικότητας του, οι τομές του στην πρόσληψη της πραγματικότητας, θα διαφωτίζουν συνεχώς το μυαλό μας και η κληρονομιά του θα μας συνοδεύει σε αγώνες προς αυτή τη μετασχηματιστική αλλαγή.

Στέργιος Σερέτης

Δρ. Πολιτικής Οικονομίας της Ανάπτυξης

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.